चन्द्र अध्ययनमा मानव आँखाको भरोसा

बिजनेस पाटी

२०८२ चैत्र २२

204 views

ललितपुर - अत्याधुनिक प्रविधिको युगमा समेत चन्द्रमाको अध्ययनका लागि नासाले फेरि मानव आँखामाथि नै भरोसा गर्न लागेको छ । मानवले पहिलो पटक चन्द्रमाको वरिपरि उडान गरेको पाँच दशकभन्दा बढी समयपछि आर्टेमिस–२ का अन्तरिक्ष यात्रीहरूले सोमबार उक्त उपलब्धि दोहोर्‍याउँदै चन्द्र सतहको अवलोकन आफ्नै आँखाबाट गर्ने तयारी गरेका छन् ।

अपोलो मिसनपछि प्रविधिमा ठूलो प्रगति भए पनि नासाका वैज्ञानिकहरू अझै पनि प्रत्यक्ष मानवीय दृष्टिलाई अपरिहार्य ठानिरहेका छन् । आर्टेमिस–२ मिसनका प्रमुख वैज्ञानिक केल्सी यङका अनुसार मानव आँखा आफैँमा सबैभन्दा सक्षम ‘क्यामेरा’ हो, जसले सूक्ष्म विवरण र रङहरू क्यामेराभन्दा प्रभावकारी रूपमा छुट्याउन सक्छ । उहाँले मानव आँखामा रहेका रिसेप्टरहरूको सङ्ख्या अत्यधिक हुने भएकाले दृश्य विश्लेषणमा यसको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहने बताउनुभयो ।

आधुनिक क्यामेराहरू केही पक्षमा अगाडि भए पनि मानव आँखाको रङ छुट्याउने क्षमता, सन्दर्भ बुझ्ने क्षमता र प्रकाशसँगको अन्तरक्रिया विश्लेषण गर्ने क्षमता अझै अद्वितीय रहेको उहाँको भनाइ छ । प्रकाशको कोण बदलिँदा सतहको बनावट र रङ कसरी परिवर्तन हुन्छ भन्ने कुरा मानिसले सहज रूपमा बुझ्न सक्छन्, जुन वैज्ञानिक रूपमा अत्यन्त उपयोगी मानिन्छ ।

ओरियन अन्तरिक्षयानका चालक भिक्टर ग्लोभरले प्रस्थानअघि मानव आँखालाई ‘जादुई उपकरण’ का रूपमा वर्णन गर्नुभएको थियो । अन्तरिक्ष यात्रामा उनीहरूले प्रत्यक्ष अवलोकनमार्फत चन्द्र सतहका सूक्ष्म परिवर्तनहरू पहिचान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

यस मिसनका चार सदस्यीय टोलीले दुई वर्षभन्दा बढी समय कठोर प्रशिक्षणमा बिताएका छन् । कक्षाकोठा अध्ययनसँगै आइसल्यान्ड र क्यानाडामा गरिएको भूगर्भीय अभ्यास तथा चन्द्र उडानका सिमुलेसनमार्फत उनीहरूलाई ‘फिल्ड वैज्ञानिक’ बनाउने लक्ष्य राखिएको थियो । अमेरिकी अन्तरिक्ष यात्री रिड वाइजम्यान, भिक्टर ग्लोभर र क्रिस्टिना कोचसँगै क्यानाडाका जेरेमी ह्यानसेनले चन्द्रमाका १५ प्रमुख भू–विशेषताहरू कण्ठ पारेर आफूलाई अभिमुखीकरण गर्न अभ्यास गर्नुभएको छ ।

प्रशिक्षणका क्रममा इनफ्लेटेबल चन्द्र ग्लोब प्रयोग गरी सूर्यको कोणले सतहको रङ र बनावटमा पार्ने प्रभाव अवलोकन गरिएको थियो । यसले उनीहरूको अवलोकन क्षमता र नोट लिने सीपलाई अझ परिष्कृत बनाएको वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ । केल्सी यङका अनुसार टोली उत्साहित मात्र होइन, पूर्ण रूपमा तयार पनि छ ।

मिसनअन्तर्गत अन्तरिक्ष यात्रीहरूले नासाले तय गरेका १० प्रमुख वैज्ञानिक उद्देश्यअनुसार विभिन्न चन्द्र स्थलहरूको अध्ययन गर्नेछन् । चन्द्रमाको वरिपरि हुने उडान केही घन्टासम्म चल्नेछ, जसमा उनीहरूले क्यामेरासँगै आफ्नै आँखाबाट प्रत्यक्ष अवलोकन गर्नेछन् ।

नासाका ग्रह भू–अध्ययन प्रमुख नोआ पेट्रोका अनुसार चन्द्रमा अन्तरिक्ष यात्रीहरूलाई हातको दूरीमा राखिएको बास्केटबलजस्तो देखिनेछ । उहाँले सबैभन्दा चासोको विषय चन्द्र सतहमा देखिने सूक्ष्म रङहरूको पहिचान हुने बताउनुभयो, जसले त्यहाँको संरचना र इतिहासबारे महत्त्वपूर्ण सङ्केत दिन सक्छ ।

लुनार एन्ड प्लेनेटरी इन्स्टिच्युटका डेभिड क्रिङले अपोलो युगपछि धेरै उच्च–रिजोलुसन तस्बिरहरू उपलब्ध भइसकेकाले नयाँ ठूलो खोजको सम्भावना कम भए पनि अन्तरिक्ष यात्रीहरूले प्रत्यक्ष देखेका विवरणहरूको वर्णन आफैँमा ऐतिहासिक हुने बताउनुभयो । उहाँका अनुसार यस्तो प्रत्यक्ष अनुभव कम्तीमा दुई पुस्ताले पहिलो पटक सुन्न पाउनेछन् ।

आर्टेमिस–२ को उडान नासाले प्रत्यक्ष प्रसारण गर्नेछ, यद्यपि अन्तरिक्षयान चन्द्रमाको पछाडिपट्टि पुग्दा केही समय सम्पर्क विच्छेद हुनेछ । केल्सी यङले सिमुलेसनका क्रममा अन्तरिक्ष यात्रीहरूले दिएका विवरण सुन्दा नै रोमाञ्चक अनुभूति भएको उल्लेख गर्दै वास्तविक उडानमा अझ असाधारण अवलोकन आउने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो ।